Niektóre miejsca wydają się odległe nie tylko geograficznie, ale również mentalnie. Spitsbergen jest jednym z nich. To kraina, w której przez kilka miesięcy słońce nie zachodzi za horyzont, a zimą nie pojawia się nad nim przez długie tygodnie. To miejsce, gdzie lodowce schodzą do morza, a spotkanie z niedźwiedziem polarnym jest znacznie bardziej prawdopodobne niż spotkanie drugiego człowieka.
Choć Spitsbergen leży daleko za kołem podbiegunowym, z roku na rok przyciąga coraz więcej podróżników. Jedni przyjeżdżają tu dla spektakularnych krajobrazów, inni chcą na własnej skórze poczuć, jak wygląda życie w Arktyce. Są też tacy, których fascynuje historia odkrywców, górników i naukowców od wieków próbujących zrozumieć ten surowy fragment naszej planety.
Spitsbergen jest największą wyspą archipelagu Svalbard należącego do Norwegii. To właśnie tutaj znajduje się większość osad, infrastruktury oraz stacji badawczych, dlatego wiele osób używa nazw „Spitsbergen” i „Svalbard” zamiennie, choć technicznie nie oznaczają one tego samego.
Położona pomiędzy Morzem Grenlandzkim, Morzem Barentsa i Oceanem Arktycznym wyspa stanowi jedno z najbardziej dostępnych miejsc Arktyki. Obecnie nie trzeba już organizować wielomiesięcznej ekspedycji, by znaleźć się wśród lodowców i fiordów. Wystarczy lot do Longyearbyen – największej miejscowości archipelagu. To właśnie ta dostępność w XXI wieku sprawia, że Spitsbergen jest dla wielu osób pierwszym kontaktem z polarnym światem.
Za odkrywcę Spitsbergenu uznaje się holenderskiego żeglarza Willema Barentsa, który dotarł tutaj w 1596 roku podczas poszukiwania północno-wschodniego przejścia do Azji.
Widok stromych gór wyrastających prosto z morza zrobił na załodze tak duże wrażenie, że nowo odkryty ląd nazwano „Spitsbergen”, co można przetłumaczyć jako „ostre góry”. Nazwa ta przetrwała do dziś.
Przez kolejne stulecia region przyciągał przede wszystkim wielorybników. Arktyczne morza były wówczas jednym z najważniejszych obszarów połowowych na świecie. Nic dziwnego, że już w XVII wieku powstawały tutaj sezonowe osady związane z przetwórstwem tłuszczu wielorybiego. Później pojawili się myśliwi, traperzy oraz górnicy wydobywający węgiel kamienny. Dopiero XX wiek przyniósł rozwój badań naukowych, które dziś stanowią jeden z filarów funkcjonowania archipelagu.
Spitsbergen leży pomiędzy 74° a 81° szerokości geograficznej północnej. Dla porównania – północna Norwegia znajduje się znacznie dalej na południe. To sprawia, że wyspa należy do najbardziej wysuniętych na północ zamieszkanych obszarów świata.
Mimo położenia w sercu Arktyki klimat jest nieco łagodniejszy, niż można by przypuszczać. Duży wpływ wywiera tutaj Prąd Zatokowy, który ogrzewa wody północnego Atlantyku. Dzięki temu porty pozostają wolne od lodu znacznie dłużej niż w wielu innych regionach położonych na podobnej szerokości geograficznej.
To jednak nie temperatury najbardziej zaskakują osoby odwiedzające Spitsbergen po raz pierwszy. Znacznie większe wrażenie robi rytm życia wyznaczany przez światło słoneczne. Ze względu na położenie archipelagu daleko na północy przez część roku słońce nie zachodzi, a przez kolejną przez wiele tygodni nie pojawia się nad horyzontem.
Od mniej więcej połowy kwietnia do końca sierpnia trwa dzień polarny. Zimą sytuacja się odwraca – przez wiele tygodni panuje ciemność, rozświetlana jedynie przez księżyc, gwiazdy i zorzę polarną.
Pierwszą rzeczą, która rzuca się w oczy po przylocie na Spitsbergen, jest wszechobecny lód – około 60% powierzchni wyspy pokrywają lodowce. Nie są to jednak niewielkie pola śnieżne znane z europejskich gór. Mówimy o ogromnych masach lodu mających setki metrów grubości i ciągnących się przez dziesiątki kilometrów.
Lodowce nie są tu tylko tłem. To właśnie one przez tysiące lat rzeźbiły doliny, pogłębiały fiordy i modelowały górskie zbocza. Dzięki temu Spitsbergen ma tak surowy, przestrzenny charakter – z szerokimi dolinami polodowcowymi, stromymi ścianami oraz zatokami, które wcinają się głęboko w ląd.
Największe wrażenie robią jednak miejsca, w których lodowiec schodzi niemal bezpośrednio do morza. Błękitna ściana lodu, odłamujące się kry i cisza przerywana trzaskiem pracującego lodowca należą do najbardziej charakterystycznych obrazów całego archipelagu.
Ten krajobraz uzupełniają strome szczyty, rozległe obszary tundry i skaliste pustkowia. Nawet latem trudno oprzeć się wrażeniu, że natura na Spitsbergenie pozostaje znacznie potężniejsza od człowieka.
W pierwszej chwili Spitsbergen może wydawać się pustynią lodu, skał i śniegu. W rzeczywistości życie jest tutaj obecne niemal wszędzie, tylko przyjmuje znacznie skromniejszą, bardziej odporną formę niż w cieplejszych regionach świata. Arktyczna przyroda nie walczy o efektowność – walczy o przetrwanie.
Latem tundra pokrywa się mchami, porostami i niewielkimi roślinami kwitnącymi. Pojawiają się niskie trawy, drobne kwiaty oraz rośliny przylegające blisko ziemi, gdzie łatwiej uchronić się przed wiatrem. Krótki sezon wegetacyjny sprawia, że przyroda działa szybko. W ciągu zaledwie kilku tygodni rośliny przechodzą pełny cykl rozwoju – od wzrostu, przez kwitnienie, aż po wydanie nasion.
Dużą rolę odgrywają również ptaki morskie. W okresie lęgowym klify zamieniają się w ogromne kolonie zamieszkiwane przez setki tysięcy osobników. Dla turystów to jeden z najbardziej widowiskowych obrazów arktycznego lata: surowe skały, lodowate morze i nieustanny ruch ptaków krążących nad wybrzeżem.
Życie rozwija się także pod powierzchnią wody. Bogate w składniki odżywcze arktyczne morza przyciągają foki, morsy i wieloryby, a jednocześnie stanowią podstawę całego lokalnego ekosystemu. To właśnie morze decyduje o tym, że Spitsbergen, mimo pozornej surowości, pozostaje miejscem pełnym życia.
Współczesny status archipelagu reguluje Traktat Spitzbergeński podpisany w 1920 roku. Na jego mocy Norwegia uzyskała suwerenność nad archipelagiem, ale jednocześnie państwa-sygnatariusze otrzymały możliwość prowadzenia działalności gospodarczej oraz badań naukowych. To właśnie dlatego przez wiele lat na Svalbardzie funkcjonowały osady związane nie tylko z Norwegią, ale również z Rosją czy innymi krajami zainteresowanymi Arktyką. Traktat wprowadził także zasadę demilitaryzacji archipelagu, która obowiązuje do dziś.
Choć Spitsbergen kojarzy się przede wszystkim z dziką Arktyką, nie jest całkowicie bezludny. Życie skupia się tutaj w kilku niewielkich osadach, które pokazują różne oblicza archipelagu.
Największą osadą jest Longyearbyen. To tutaj znajduje się większość infrastruktury niezbędnej do codziennego życia, w tym:
Ciekawostką jest fakt, że obowiązują tutaj nietypowe zasady wynikające z warunków klimatycznych. Ze względu na wieczną zmarzlinę nie prowadzi się tradycyjnych pochówków. Ciała nie ulegają bowiem naturalnemu rozkładowi w taki sposób jak w cieplejszym klimacie.
Zachował wyraźnie rosyjski charakter – widać go w architekturze, szyldach, pomnikach i codziennym rytmie miejsca. To niewielka, ale bardzo ciekawa osada, która pokazuje inną część historii Svalbardu – związaną z górnictwem, polityką oraz obecnością Rosjan na archipelagu. Dla turystów Barentsburg bywa jednym z najciekawszych punktów rejsów po Isfjordzie, ponieważ mocno kontrastuje z norweskim Longyearbyen.
Coraz większą popularnością cieszy się także Pyramiden – opuszczone miasto górnicze, które wygląda jak arktyczne miasto widmo. Dawniej funkcjonowało jako radziecka osada wydobywcza, z blokami mieszkalnymi, domem kultury, szkołą i infrastrukturą dla mieszkańców. Dziś przyciąga surową atmosferą zatrzymanego czasu. Puste budynki, szerokie place oraz górski krajobraz wokół sprawiają, że Pyramiden jest jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na Spitsbergenie.
Dla wielu osób Spitsbergen kojarzy się przede wszystkim z niedźwiedziem polarnym. Nie bez powodu. Zwierzę to stało się symbolem całego archipelagu i jednym z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców Arktyki.
Co ciekawe, poza Longyearbyen liczba niedźwiedzi polarnych bywa większa niż liczba ludzi przebywających na wyspie. Z tego powodu podczas wypraw poza osady obowiązują specjalne procedury bezpieczeństwa. Wiele wycieczek odbywa się wyłącznie pod opieką przewodników wyposażonych w środki odstraszające zwierzęta.
Oprócz niedźwiedzi na Spitsbergenie można spotkać:
Wiele z tych gatunków jest ściśle związanych z morzem oraz lodem morskim. Z tego względu zmiany klimatu tak mocno wpływają zarówno na ich siedliska, jak i możliwości zdobywania pożywienia.
Polska odgrywa na Spitsbergenie znacznie większą rolę, niż wiele osób przypuszcza. Polska Stacja Polarna Hornsund działa nieprzerwanie od drugiej połowy XX wieku i należy do najważniejszych placówek badawczych w Arktyce. Naukowcy zajmują się tam między innymi badaniami atmosfery, lodowców, oceanów oraz zmian zachodzących w arktycznych ekosystemach. Dzięki prowadzonym obserwacjom możliwe jest monitorowanie tempa zmian klimatycznych nie tylko na Spitsbergenie, ale również w skali globalnej.
Choć Spitsbergen pozostaje przede wszystkim krainą naukowców i przyrodników, od lat rozwija się tutaj również turystyka. Większość odwiedzających przyjeżdża latem, gdy warunki są najłagodniejsze, a dzień polarny pozwala korzystać z wyjazdu praktycznie przez całą dobę.
Jakie atrakcje czekają więc na turystów na Spitsbergenie?
Isfjord jest największym i najbardziej znanym fiordem regionu. To właśnie przy nim leży Longyearbyen. W jego obrębie warto zwiedzić liczne zatoki, lodowce i miejsca związane z historią górnictwa. Rejs po Isfjordzie pozwala pozwala poczuć skalę arktycznej przestrzeni bez konieczności wielodniowych wypraw.
Kongsfjorden należy do najczęściej odwiedzanych miejsc na północno-zachodnim wybrzeżu Spitsbergenu. Region słynie z imponujących lodowców oraz dużych kolonii ptaków morskich. To także ważny obszar badań naukowych prowadzonych przez międzynarodowe zespoły.
Dla miłośników aktywnego wypoczynku ogromną atrakcją są trekkingi oraz wyprawy lodowcowe. Wędrówki po arktycznej tundrze pozwalają zobaczyć krajobrazy zupełnie inne od tych znanych z Alp, Tatr czy Skandynawii. Nawet krótki spacer poza Longyearbyen daje poczucie przebywania na końcu świata.
Podróż na Spitsbergen wymaga nieco innego przygotowania niż wyjazd do większości europejskich destynacji. Warunki pogodowe, ograniczona infrastruktura oraz obecność dzikich zwierząt sprawiają, że warto dobrze zaplanować pobyt jeszcze przed wyjazdem.
Za funkcjonowanie archipelagu odpowiada administracja norweska. Szczególną rolę odgrywa gubernator Svalbardu, który zajmuje się między innymi ochroną środowiska, bezpieczeństwem oraz koordynacją działań ratowniczych.
Pogoda może zmieniać się bardzo szybko. Nawet latem temperatura potrafi gwałtownie spaść, a silny wiatr znacząco zwiększa odczuwalne zimno.
Poza osadami należy zachować szczególną ostrożność. Dotyczy to zarówno warunków terenowych, jak i możliwości spotkania niedźwiedzia polarnego.
Znaczna część archipelagu objęta jest ochroną. Funkcjonują tutaj parki narodowe, rezerwaty oraz obszary chroniące cenne siedliska zwierząt. Dzięki temu wiele miejsc wygląda dziś niemal tak samo jak setki lat temu.
Na Spitsbergen warto zabrać przede wszystkim ciepłą, warstwową odzież: bieliznę termoaktywną, polar lub wełniany sweter, kurtkę przeciwwiatrową i wodoodporną, ciepłe spodnie, czapkę, rękawiczki oraz solidne buty trekkingowe. Przydadzą się też okulary przeciwsłoneczne, krem z filtrem, termos, powerbank i plecak na wycieczki. Latem warto spakować także opaskę na oczy do spania, ponieważ na Spitsbergenie trwa dzień polarny.
Spitsbergen jest miejscem, gdzie skutki globalnego ocieplenia widoczne są wyjątkowo wyraźnie: lodowce cofają się, zmienia się zasięg lodu morskiego, a naukowcy obserwują coraz szybsze przeobrażenia arktycznych ekosystemów.
Zmiany te wpływają nie tylko na krajobraz. Dotyczą również zwierząt, których życie jest silnie związane z obecnością lodu, szczególnie niedźwiedzi polarnych.
Właśnie dlatego Spitsbergen pozostaje jednym z najważniejszych miejsc badań klimatycznych na świecie. To nie tylko spektakularna destynacja podróżnicza, ale również obszar pozwalający lepiej zrozumieć procesy zachodzące w całej Arktyce.
Spitsbergen trudno porównać z jakimkolwiek innym miejscem w Europie. Łączy surowe piękno Arktyki, fascynującą historię odkrywców, niezwykłą przyrodę, a także ogromne znaczenie naukowe. To kraina fiordów, lodowców i tundry, w której człowiek wciąż pozostaje jedynie niewielkim elementem znacznie większego ekosystemu.
Dla jednych Spitsbergen będzie spełnieniem marzenia o zobaczeniu niedźwiedzia polarnego i dnia polarnego. Dla innych okazją do poznania jednego z najbardziej niezwykłych regionów naszej planety. Niezależnie od motywacji, pozostaje on miejscem, które trudno zapomnieć.
